Актаныштан башланган фән юлы: якташыбыз Клара Зиннәтуллина мирасы

Бүген без аны татар тел белеме өлкәсендә эз калдырган галимә, профессор, дәреслекләр һәм фәнни хезмәтләр авторы буларак беләбез. Әмма аның зур фәнгә илткән юлы баштарак гади авыл мәктәбе сыйныфыннан башлана. Бөек Ватан сугышы елларын һәм сугыштан соңгы авыр чорны кичергән кызның төп байлыгы — белемгә омтылышы, максатчанлыгы һәм үз мөмкинлекләренә ышанычы була.

Актаныш өчен Клара Зиннәтуллина — фән дөньясында танылган шәхес кенә түгел. Ул — районыбызның Иске Семистрау авылыннан чыккан якташыбыз, туган төбәгебезнең исемен татар фәне тарихында калдырган галимә.

Сугыш еллары аша — белемгә таба

Клара Зыятдин кызы Зиннәтуллина 1935 елның 2 августында укытучылар гаиләсендә дөньяга килә. Аның балачагы Бөек Ватан сугышы елларына туры килә. Ул чорда ил халкы зур сынаулар аша уза: фронтка киткәннәрне көтү, көнкүреш авырлыклары, сугыштан соң тормышны яңадан торгызу мәшәкатьләре күп гаиләләргә кагыла.

Шушы шартларда да белемгә омтылыш югалмый. Клараның тормышында мәктәп еллары аерым урын тота. Ул Актаныш урта мәктәбендә укый һәм аны алтын медальгә тәмамлый. Биографик истәлекләрдә аның районда беренче булып шундый уңышка ирешүе билгеләп үтелә.

Бу — бер укучының шәхси казанышы гына түгел. Ул авыл баласының да зур максатлар куя алуын, тырышлык һәм белем ярдәмендә үз юлын таба алуын күрсәтә. Клара Зиннәтуллинаның алдагы тормышы бу фикерне тагын бер кат раслый.

1953 елда ул Казан дәүләт университетының тарих-филология факультетына укырга керә. Актаныш мәктәбендә башланган белем юлы аны татар теле белеме дөньясына алып килә. Университетта алган әзерлеге, фәнгә кызыксынуы һәм эзләнүләргә омтылышы аның киләчәк һөнәри юнәлешен билгели.

Татар теленең нечкәлекләрен өйрәнгән галимә

Клара Зиннәтуллинаның фәнни эшчәнлеге татар теленең грамматик төзелешен тирәнтен өйрәнү белән бәйле. Аның хезмәтләрендә телнең эчке закончалыкларын ачу, грамматик күренешләрне системага салу һәм аларны фәнни яктан аңлату төп урынны били.

1961 елда Казанга кайткач, ул күренекле галим Мирфатыйх Зәкиев җитәкчелегендә фәнни эшен дәвам итә. Татар теле белеме өлкәсендә үз урынын табу өчен, Клара Зиннәтуллина гаилә мәшәкатьләрен дә, укытучылык хезмәтен дә фәнни эзләнүләр белән бергә алып бара.

1968 елда ул татар телендәге юнәлеш системасына багышланган кандидатлык диссертациясен уңышлы яклый. Бу тема татар теленең фигыльләр системасын аңлау өчен мөһим. Галимә фигыль юнәлешләренең формаларын, кулланылыш үзенчәлекләрен һәм грамматик системадагы урынын тикшерә.

1969 елда аның «Залоги глагола в современном татарском литературном языке» исемле монографиясе басылып чыга. Әлеге хезмәт татар фигылен фәнни өйрәнүгә керткән өлешләренең берсе була.

Галимәнең тикшеренүләре бер генә мәсьәлә белән чикләнми. Ул татар һәм рус телләренең чагыштырма синтаксисын, татар телен укыту проблемаларын, грамматик категорияләрне өйрәнүгә дә зур игътибар бирә. Аның хезмәтләре телебезнең төзелешен тирәнрәк аңларга һәм фәнни белемнәрне киләчәк буыннарга җиткерергә ярдәм итә.

Фәнни хезмәтнең практик әһәмияте

Фәнни эшнең кыйммәте яңа нәтиҗәләргә ирешү белән генә үлчәнми. Аның мәктәптә, югары уку йортында, укытучы һәм студент эшчәнлегендә кулланылыш табуы да мөһим. Клара Зиннәтуллина үзенең тикшеренүләрен нәкъ менә шушы практик юнәлеш белән бәйли.

1972 елда З.М. Вәлиуллина һәм М.Ә. Сәгыйтов белән берлектә «Хәзерге татар әдәби теле морфологиясе» исемле хезмәт әзерләүдә катнаша. Китапның «Фигыль» бүлеген тулысынча Клара Зиннәтуллина яза. Әлеге хезмәт татар теленең морфологиясен өйрәнүчеләр өчен кирәкле чыганакка әверелә.

1977 елда дөнья күргән «Сопоставительный синтаксис русского и татарского языков» хезмәтен әзерләүдә дә ул катнаша. Анда ике телнең синтаксик системалары чагыштырыла, уртак һәм аермалы үзенчәлекләре тикшерелә. Бу эш татар һәм рус телләрен укыту, тел күренешләрен аңлату һәм чагыштырма тел белемен үстерү өчен әһәмиятле була.

Клара Зиннәтуллинаның фәнни мирасының иң мөһим сәхифәләренең берсе — өч томлы «Татар грамматикасы»н әзерләүдә катнашуы. Галимнәр төркеме составында ул татар теленең грамматик системасын фәнни яктан эшкәртүгә зур өлеш кертә. Аерым алганда, морфологиягә багышланган томда сыйфат, алмашлык, фигыль юнәлешләре, хәл фигыль һәм рәвеш кебек тел күренешләре тикшерелә.

Бу — озак елларга сузылган, зур җаваплылык һәм төгәллек таләп иткән коллектив фәнни хезмәт. Аның нәтиҗәсе телебезне системалы рәвештә өйрәнү өчен әһәмиятле чыганакларның берсе булып кала.

Дәүләт премиясенә лаек хезмәт

1994 елның 2 ноябрендә Клара Зиннәтуллина бер төркем галимнәр белән бергә татар тел белеме өлкәсендәге зур хезмәте өчен Татарстан Республикасының фән һәм техника өлкәсендәге Дәүләт премиясенә лаек була. Бу бүләк өч томлы «Татар грамматикасы»н әзерләүгә керткән өлеше өчен бирелә.

Әлеге казанышны галимәнең шәхси уңышы буларак кына түгел, татар телен фәнни өйрәнүнең әһәмиятен таныту буларак та бәяләргә мөмкин. Телнең грамматик системасын тикшерү, аны төгәл тасвирлау һәм фәнни нәтиҗәләрне укытуда куллану — милли мәдәниятне саклауның мөһим юнәлешләреннән берсе.

Клара Зиннәтуллина РСФСР мәгариф отличнигы, Россия Федерациясенең югары уку йортларының мактаулы хезмәткәре исемнәренә дә лаек була. «Хезмәт ветераны» медале белән бүләкләнә. Филология фәннәре кандидаты, профессор буларак, ул күп еллар студентлар укыта, яшь белгечләр әзерләүгә һәм фәнни эшләрне оештыруга үз өлешен кертә.

1995 елда аны татар филологиясе факультеты деканы итеп сайлыйлар. Бу вазифада да ул укыту процессын оештыру, татар теле һәм әдәбияты белгечләрен әзерләү, факультет эшчәнлеген камилләштерү белән шөгыльләнә.

Остазның төп казанышы — дәвамчылар тәрбияләү

Клара Зиннәтуллинаның эшчәнлеген фәнни хезмәтләр исемлеге белән генә чикләп булмый. Ул укытучы, остаз һәм киңәшче буларак та зур эш башкара. Студентларга татар теле грамматикасын һәм синтаксисын өйрәтә, яшь галимнәргә ярдәм итә, укытучылар белән үзенең фәнни-методик тәҗрибәсен уртаклаша.

Аның хезмәттәшләре турында истәлекләрдә дәресләренең кызыклы һәм эчтәлекле булуы, тел күренешләрен аңлатканда өстәмә мәгълүматлар китерүе, студентларда фәнгә кызыксыну уята белүе билгеләп үтелә. Димәк, Клара Зиннәтуллина өчен укыту — әзер белемне җиткерү генә түгел, ә студентны мөстәкыйль фикерләргә һәм телне тирәнтен аңларга өйрәтү дә булган.

Ул мәктәпләр өчен татар теле дәреслекләре һәм программалары әзерләүдә катнаша. Фәнни тикшеренүләрен укыту тәҗрибәсе белән бәйләп, тел белеме казанышларын киңрәк кулланылышка чыгару өчен хезмәт куя.

Фәндә буыннар дәвамчанлыгы аеруча мөһим. Бер буын галимнәр туплаган белемне икенче буынга тапшыра, яшь белгечләр шул нигездә яңа тикшеренүләр алып бара. Клара Зиннәтуллинаның педагогик һәм фәнни эшчәнлеге дә шушы дәвамчанлыкны ныгытуга хезмәт итә.

Актанышның фәндәге йөзе

Клара Зыятдин кызы Зиннәтуллина 2007 елның 24 июлендә Казанда вафат була. Әмма аның тормыш юлы һәм фәнни хезмәтләре татар тел белеме тарихында үз урынын саклый.

Актаныш районының Иске Семистрау авылында туган кызның профессор дәрәҗәсенә күтәрелүе, фәнни хезмәтләре өчен республика Дәүләт премиясенә лаек булуы — туган төбәгебез өчен әһәмиятле вакыйгалар. Аның биографиясе авыл мәктәбендә алынган белемнең зур фәнгә юл ача алуын, тырышлык һәм максатчан хезмәтнең нәтиҗә бирүен күрсәтә.

Якташыбызның казанышлары турында сөйләгәндә, аның исемен генә түгел, татар телен өйрәнүгә керткән конкрет өлешен дә искә алу мөһим. Фигыль юнәлешләрен тикшерүе, морфология һәм синтаксис буенча хезмәтләре, академик «Татар грамматикасы»н әзерләүдә катнашуы — болар барысы да аның фәнни мирасының әһәмиятле өлешләре.

Бүген туган телне саклау, аны киләчәк буыннарга җиткерү һәм фәнни нигездә өйрәнү турында сүз алып барганда, Клара Зиннәтуллина кебек галимнәрнең хезмәтенә мөрәҗәгать итү аеруча урынлы. Алар телебезнең байлыгын ачып күрсәткән, аны системалы рәвештә өйрәнү өчен кирәкле нигез булдырган шәхесләр.

Актаныш районы өчен Клара Зиннәтуллина — фән дөньясында танылган галимә генә түгел, ә туган җиребезнең исемен таныткан якташыбыз. Аның тормышы белемгә омтылуның, хезмәткә тугрылыкның һәм милли телебезгә хезмәт итүнең әһәмиятен күрсәтә.

Иске Семистраудан башланган бу юл безгә бер хакыйкатьне искәртә: зур фәннең нигезендә еш кына гади авыл мәктәбе, тырыш укучы һәм үз хезмәтенә гомерен багышларга әзер кеше тора. Клара Зиннәтуллинаның мирасы — Актанышның горурлыгы, татар тел белеме тарихының әһәмиятле сәхифәсе һәм яшь буын өчен хезмәт үрнәге.