Балаларда шикәр диабеты

Глюкоза организмга ни өчен кирәк?

Ашаган ризык ашказанына, аннары эчәкләргә эләгә. Ашкайнату барышында углеводларның бер өлеше глюкозага кадәр таркала һәм канга сеңә.

Глюкоза организмның төп энергия чыганакларының берсе булып тора. Кеше организмындагы миллионлаган күзәнәкләргә сулыш алу, ашкайнату, хәрәкәтләнү, уку, уйлау һәм башка мөһим функцияләрне башкару өчен энергия кирәк.

Глюкоза каннан күзәнәкләргә ничек күчә соң? Бу процесста инсулин мөһим роль уйный.

Ашаганнан соң кандагы глюкоза күләме күтәрелә. Моңа җавап итеп, ашказаны асты бизе инсулин бүлеп чыгара. Инсулин күзәнәкләргә глюкозаны үзләштерергә ярдәм итә, нәтиҗәдә кандагы шикәр күләме кими.

Бу процессны гади мисал белән аңлатырга мөмкин: күзәнәкне ишеге бикле йорт итеп күз алдына китерик. Инсулин шул ишекне ачучы ачкыч ролен башкара. Ишек ачылгач, глюкоза күзәнәк эченә керә һәм энергия җитештерүдә файдаланыла.

Организм шикәр запасын ничек саклый?

Глюкозаның бер өлеше шунда ук энергия җитештерүгә тотыла, ә калган өлеше бавырда һәм мускулларда гликоген рәвешендә туплана. Бу запас организмга ашарга вакыт булмаганда яки физик активлык артканда ярдәм итә.

Кандагы шикәр күләмен көйләүдә башка гормоннар да катнаша. Мәсәлән, глюкагон һәм адреналин организмга кирәк булганда глюкоза запасларын файдаланырга ярдәм итә.

Сәламәт кешедә кандагы глюкоза күләме көн дәвамында үзгәреп тора, әмма организм аны билгеле чикләрдә сакларга тырыша.

Аның нормаль күрсәткечләре анализ төренә, кан алынган шартларга һәм башка факторларга бәйле. Шуңа күрә нәтиҗәләрне табиб белән бергә бәяләү мөһим.

Шикәр диабеты вакытында организмда нәрсә үзгәрә?

Шикәр диабеты вакытында инсулин җитәрлек күләмдә җитештерелмәскә яки организм күзәнәкләре аңа тиешенчә җавап бирмәскә мөмкин. Нәтиҗәдә, глюкоза күзәнәкләр тарафыннан тиешенчә үзләштерелми һәм канда туплана башлый.

Канда шикәр күләме озак вакыт югары булып торса, организмның төрле органнарына һәм системаларына зыян килергә мөмкин.

Инсулин җитмәгәндә, бигрәк тә беренче типтагы диабет вакытында, организм энергия алу өчен май запасларын да актив файдалана башлый. Бу процесс барышында кетон җисемнәре барлыкка килергә мөмкин.

Кетон җисемнәре артык күп тупланганда, диабетик кетоацидоз дип аталган куркыныч халәт үсеш ала. Бу ашыгыч медицина ярдәме таләп итә торган җитди өзлегү.

Кетоннар кайбер башка шартларда да барлыкка килергә мөмкин, шуңа күрә аларның булуын һәрвакыт диабет белән генә бәйләргә ярамый.

Шикәр диабеты ничек башлана?

Авыруның беренче билгеләре кайвакыт сизелмичә дә башланырга мөмкин. Әмма түбәндәге симптомнарга игътибар итәргә кирәк:

• Даими сусау. Кеше еш эчә, ләкин сусавы басылмый.

• Еш һәм күп итеп бәдрәфкә йөрү. Бу аеруча төнлә сизелергә мөмкин.

• Сәбәпсез ябыгу. Кеше гадәттәгечә яки хәтта күбрәк ашаса да, авырлыгын югалта.

• Хәлсезлек һәм тиз ару. Элек җиңел башкарылган эшләр дә авыр тоела.

• Яраларның озак төзәлүе. Кечкенә җәрәхәтләр дә озак вакыт уңалмаска мөмкин.

• Күрү сәләтенең вакытлыча начарлануы. Күз алдында әйберләр томанлы күренергә мөмкин.

Мондый билгеләр үзегездә яки балагызда күзәтелсә, табибка мөрәҗәгать итәргә һәм кандагы глюкоза күләмен тикшертергә кирәк.

Бигрәк тә көчле сусау, еш бәдрәфкә йөрү һәм тиз ябыгу бергә күзәтелсә, тикшерүне кичектерергә ярамый.

Шикәр диабетының нинди төрләре бар?

Шикәр диабетының берничә төре бар. Иң киң таралганнары — беренче һәм икенче типтагы диабет.

Беренче типтагы шикәр диабеты

Беренче типтагы диабет еш кына балаларда, яшүсмерләрдә һәм яшьләрдә ачыклана, әмма ул теләсә кайсы яшьтә башланырга мөмкин.

Бу — аутоиммун авыру. Иммун системасы, гадәттә организмны инфекцияләрдән сакларга тиеш булса да, ялгыш рәвештә ашказаны асты бизендәге инсулин җитештерүче бета-күзәнәкләргә һөҗүм итә. Нәтиҗәдә, организм инсулинны бик аз җитештерә яки бөтенләй җитештерми башлый.

Беренче типтагы диабетның төгәл сәбәбе тулысынча ачыкланмаган. Авыру үсешендә нәселдән килгән үзенчәлекләр һәм әйләнә-тирә мохит факторлары роль уйный ала.

Бу авыру баланың күп итеп тәм-том ашау яки физик активлыгы аз булу нәтиҗәсендә барлыкка килми. Шуңа күрә балада диабет ачыкланса, ата-аналар үзләрен гаепләргә тиеш түгел.

Беренче типтагы диабет вакытында организмга инсулинны тыштан кертергә кирәк. Моның өчен инсулин шприцлары, махсус шприц-ручкалар яки инсулин помпалары кулланыла.

Балалар һәм яшүсмерләр табиб билгеләгән дәвалау тәртибен үтәп, кандагы глюкоза күләмен даими контрольдә тотып яшәргә өйрәнә.

Икенче типтагы шикәр диабеты

Икенче типтагы диабет күбрәк өлкәннәрдә очрый, әмма соңгы елларда балаларда һәм яшүсмерләрдә дә ачыкланырга мөмкин.

Бу очракта организм күзәнәкләре инсулинга тиешенчә җавап бирми. Бу күренеш инсулинга резистентлык дип атала. Вакыт узу белән ашказаны асты бизе дә организм ихтыяҗын канәгатьләндерерлек күләмдә инсулин җитештерә алмаска мөмкин.

Икенче типтагы диабет үсешенә нәселдән килгән үзенчәлекләр, артык авырлык, аз хәрәкәтләнү һәм башка факторлар йогынты ясарга мөмкин. Әмма бу авыруны бер генә сәбәп белән аңлатып булмый.

Дәвалау ысулы һәр кешегә аерым билгеләнә. Ул туклануны җайга салуны, физик активлыкны арттыруны, дарулар куллануны, ә кирәк булганда инсулин терапиясен дә үз эченә ала.

Шикәр диабетын тулысынча дәвалап буламы?

Беренче типтагы шикәр диабетын бүгенге көндә тулысынча бетерә торган киң кулланыштагы дәвалау ысулы юк. Әмма дөрес дәвалау һәм даими контроль ярдәмендә авыруны нәтиҗәле идарә итәргә мөмкин.

Беренче типтагы диабет диагнозы куелганнан соң кайбер кешеләрдә вакытлыча ремиссия чоры башлана. Аны кайвакыт «бал ае» дип тә атыйлар.

Бу чорда ашказаны асты бизенең инсулин җитештерү сәләте өлешчә сакланырга мөмкин, шуңа күрә инсулинга ихтыяҗ вакытлыча кими. Әмма бу тулысынча савыгуны аңлатмый. Инсулин дозасын үз белдегең белән киметергә яки аны куллануны туктатырга ярамый.

Дәвалауның төп максаты — кандагы глюкоза күләмен мөмкин кадәр максатчан күрсәткечләрдә тоту һәм өзлегүләрне булдырмау.

Инсулинны ничек кертәләр?

Инсулинны организмга кертү өчен төрле җайланмалар кулланыла.

Шприц-ручка тышкы яктан гадәти ручкага охшаган. Аның эченә инсулинлы картридж урнаштырыла, ә алгы өлешенә бер тапкыр кулланыла торган стериль энә беркетелә.

Инсулин помпасы исә инсулинны организмга билгеләнгән тәртиптә биреп тора. Кайбер җайланмалар глюкоза күләмен күзәтүче сенсорлар белән бергә эшли ала.

Кайсы ысулны сайлау кешенең яшенә, сәламәтлек торышына һәм шәхси ихтыяҗларына бәйле. Бу мәсьәләне табиб белән бергә хәл итәргә кирәк.

Диабет белән тулы тормыш алып барып буламы?

Әйе. Шикәр диабеты булган балалар да, өлкәннәр дә укый, эшли, спорт белән шөгыльләнә, сәяхәт итә һәм актив тормыш алып бара ала.

Моның өчен:

• табиб билгеләгән дәвалау тәртибен үтәргә;

• кандагы глюкоза күләмен даими тикшерергә;

• туклануны һәм физик активлыкны дөрес оештырырга;

• гипогликемия билгеләрен танырга һәм кирәк вакытта ярдәм сорарга;

• табиб киңәш иткән тикшерүләргә йөрергә кирәк.

Диабет белән яшәү өстәмә игътибар таләп итә, әмма ул кешенең мөмкинлекләрен тулысынча чикләми.

Гипогликемия нәрсә ул?

Гипогликемия — кандагы глюкоза күләменең артык түбән төшүе. Ул инсулин кулланучы кешеләрдә аеруча мөһим проблема булып тора.

Гипогликемиянең билгеләре түбәндәгеләр булырга мөмкин:

• калтырау;

• тирләү;

• кинәт ачкагу;

• баш әйләнү;

• йөрәк тибешенең ешаюы;

• хәлсезлек;

• игътибарны туплау кыенлашу;

• аң буталу.

Мондый билгеләр барлыкка килсә, кандагы глюкоза күләмен тикшерергә кирәк, ә мөмкинлек булмаса, гипогликемия булу ихтималын исәпкә алып, тиз эш итәргә кирәк.

Кеше аңында булса һәм йота алса, аңа тиз үзләштерелә торган углеводлар бирәләр. Мәсәлән, глюкоза таблеткалары яки татлы сок кулланырга мөмкин. Мөмкинлек булса, глюкоза күләмен 15 минуттан соң кабат тикшерәләр һәм күрсәткеч түбән булып калса, ярдәм чараларын кабатлыйлар.

Әгәр кеше аңын югалтса яки йота алмаса, аңа ризык, су яки шикәрне авызына салырга ярамый. Шунда ук ашыгыч ярдәм чакырырга кирәк. Глюкагон препараты булса һәм аны кулланырга өйрәтелгән кеше янда булса, препаратны күрсәтмәсе буенча кулланырга мөмкин.

Мәктәптә диабет белән яшәүче балага ничек ярдәм итәргә?

Диабет белән яшәүче балага сыйныфташларының, укытучыларның һәм мәктәп хезмәткәрләренең аңлавы һәм ярдәме мөһим.

Баланың сәламәтлек үзенчәлекләрен белү аеруча гипогликемия вакытында кирәк. Кандагы глюкоза дәрес вакытында, тәнәфестә, контроль эш язганда яки физик күнегүләр башкарганда төшәргә мөмкин.

Шуңа күрә:

• балага үзенең глюкоза күләмен тикшерү өчен шартлар тудырырга;

• кирәк вакытта ашарга яки тиз үзләштерелә торган углеводлар кабул итәргә мөмкинлек бирергә;

• гипогликемия билгеләрен белергә;

• баланың хәле начарайса, җаваплы өлкән кешегә шунда ук хәбәр итәргә кирәк.

Мәктәп хезмәткәрләре ата-аналар һәм медицина белгечләре белән берлектә бала өчен куркынычсыз шартлар тудыру планын төзи ала.

Шикәр диабеты турында киң таралган ялгыш фикерләр

Диабет йогышлымы?

Юк. Шикәр диабеты йогышлы авыру түгел. Ул кешедән кешегә сулыш, йөткерү, кул бирешү яки уртак савыт-саба куллану аша күчми.

Күп итеп тәм-том ашау беренче типтагы диабетка китерәме?

Юк. Беренче типтагы диабет — аутоиммун авыру, һәм ул күп итеп тәм-том ашау нәтиҗәсендә барлыкка килми.

Шулай да, шикәр һәм калорияләре күп булган ризыкларны чамадан тыш куллану артык авырлыкка китерергә һәм икенче типтагы диабет куркынычын арттырырга мөмкин.

Диабет юкка чыга аламы?

Беренче типтагы диабет, гадәттә, гомер буе дәвалауны таләп итә. Вакытлыча ремиссия чоры булырга мөмкин, әмма ул авыруның тулысынча бетүен аңлатмый.

Икенче типтагы диабет вакытында кайбер кешеләрдә ремиссиягә ирешү мөмкин. Бу — кандагы глюкоза күрсәткечләренең шикәрне киметүче даруларсыз да билгеле вакыт дәвамында максатчан дәрәҗәдә саклануы. Әмма бу очракта да күзәтүне туктатырга ярамый, чөнки авыру кабат көчәергә мөмкин.

Диабет белән яшәүче дустыңа ничек ярдәм итәргә?

Әгәр синең дустыңда шикәр диабеты булса, аның белән башкалар кебек үк аралаш. Диабет аның дуслашу, уку, уйнау яки спорт белән шөгыльләнү мөмкинлеген юкка чыгармый.

Аңа ярдәм итүнең гади юллары бар:

• авыруы өчен аны гаепләмә;

• сәламәтлегенә бәйле ихтыяҗларын хөрмәт ит;

• үзен начар хис итсә, укытучыга яки башка өлкән кешегә хәбәр ит;

• гипогликемия билгеләрен күрсәң, ярдәм чакыр;

• дустыңның үтенечен җитди кабул ит.

Иң мөһиме — шикәр диабеты булган кешегә аңлау, хөрмәт һәм ярдәм күрсәтү.

Онытма: диабет белән тулы тормыш алып барырга мөмкин. Авыруны контрольдә тоту, дәвалауны дөрес үтәү һәм якыннарның ярдәме кешенең үзен яхшы хис итүенә һәм сәламәтлеген саклавына булыша.

Район үзәк хастаханәсенең педиатрия бүлеге ярдәмендә әзерләнде