Актаныш районының Пучы авылында туып-үскән Фәрит Миргалим улы Хатыйпов — татар әдәбият белеме үсешенә зур өлеш керткән күренекле галим, педагог һәм әдәби тәнкыйтьче. Аның тормыш юлы туган җирдә башланган белемгә омтылышның, тырыш хезмәтнең һәм фәнгә тугрылыкның ачык мисалы булып тора.
Актаныш төбәге халкы үзенең хезмәт сөючән кешеләре, мәгариф һәм мәдәният өлкәсендә эз калдырган зур шәхесләре белән хаклы рәвештә горурлана. Районыбызның һәр авылында диярлек илгә танылган укытучылар, галимнәр, язучылар, хезмәт алдынгылары үсеп чыккан. Шундый шәхесләрнең берсе — Пучы авылында туган Фәрит Миргалим улы Хатыйпов.
Якташыбызның тормыш юлы — туган авылдан башланып, фән һәм мәгариф өлкәсендәге зур казанышларга илткән озын юл. Ул үзенең хезмәте белән татар әдәбияты белемен үстерүгә өлеш керткән, яшь буынга белем биргән, туган телебездәге рухи мирасны өйрәнүгә һәм саклауга гомерен багышлаган.
Фәрит Хатыйпов — Россия Гуманитар фәннәр академиясе академигы, Татарстан Республикасының атказанган фән эшлеклесе, Татарстан Язучылар берлеге әгъзасы. Аның исеме татар филологиясе тарихында лаеклы урын алып тора. Ә безнең өчен ул, иң беренче чиратта, Актаныш районының Пучы авылыннан чыккан якташыбыз.
Сугыш елларын кичкән Пучы егете
Фәрит Миргалим улы Хатыйпов 1930 елның 1 гыйнварында Пучы авылында колхозчы гаиләсендә туа. Аның балачагы ил тарихындагы иң авыр чорларның берсенә туры килә. Бөек Ватан сугышы башланганда аңа нибары 11 яшь була.
1937–1947 елларда Пучы урта мәктәбендә белем алган Фәрит җәйге каникулларда колхозда эшли. Сугыш елларында авылда калган балалар да өлкәннәр белән беррәттән хезмәткә тартыла. Илгә икмәк, азык-төлек һәм башка кирәк-яраклар җитештерүдә тыл хезмәтчәннәренең өлеше зур була. Яшь Фәрит тә шул чорның авырлыкларын үз җилкәсендә татый.
Аның колхоздагы хезмәте соңыннан «1941–1945 еллардагы Бөек Ватан сугышында фидакарь хезмәт өчен» медале белән бәяләнә. Бу бүләк якташыбызның тормышында гына түгел, сугыш елларында тылда хезмәт куйган авыл балалары язмышын искә төшерү ягыннан да әһәмиятле.
Пучы авылы аңа беренче белемне, тормыш тәҗрибәсен һәм хезмәт тәрбиясен бирә. Соңрак зур галим булып танылган якташыбызның тормыш юлына күз салганда, аның шәхес буларак формалашуында туган якның ролен дә күрми мөмкин түгел.
Туган авылдан фән дөньясына
1947 елда урта мәктәпне тәмамлаган Фәрит Хатыйпов Казан дәүләт университетының татар теле һәм әдәбияты бүлегенә укырга керә. Пучы авылыннан башланган белем юлы аны татар филологиясенең фәнни үзәгенә алып килә.
Университетта укыган елларында ук ул матбугат белән хезмәттәшлек итә башлый. Кинофильмнарга, спектакльләргә, яңа басылып чыккан әдәби әсәрләргә рецензияләр һәм тәнкыйть мәкаләләре яза. «Яшь сталинчы» газетасында әдәби хезмәткәр булып та эшли.
1952 елда университетны тәмамлагач, аны татар теле һәм әдәбияты кафедрасы каршындагы аспирантурада калдыралар. 1955 елда ул «Мирсәй Әмир иҗатында уңай герой проблемасы» дигән темага кандидатлык диссертациясе яклый. Шул рәвешле, якташыбызның фәнни эшчәнлеге татар әдәбиятындагы кеше образы һәм геройның рухи дөньясын өйрәнү белән бәйләнә.
Себердән Казанга кадәр: хезмәт һәм эзләнүләр
1955–1959 елларда Фәрит Хатыйпов Төмән өлкәсенең Тубыл педагогия институтында өлкән укытучы булып эшли. Ул «Ленин юлы» исемле татарча өлкә газетасын оештыруда якыннан катнаша, татар әдәбияты классикларының иҗатын укучыларга танытуга багышланган мәкаләләр яза.
1959 елдан 1972 елга кадәр Башкорт дәүләт университетының филология факультетында доцент булып эшләү дәверендә дә ул фәнни эзләнүләрен дәвам итә. Татар һәм башкорт язучыларының иҗатын өйрәнә, әдәби әсәрләрнең жанр үзенчәлекләрен анализлый.
1972 елда Фәрит Хатыйпов Казан дәүләт педагогия институтының татар әдәбияты кафедрасын җитәкли башлый. Бу вазифада ул 1991 елга кадәр эшли, соңрак профессор була. Аның күпьеллык хезмәте югары белем бирү, фәнни тикшеренүләр алып бару һәм татар әдәбият белеме өлкәсендә белгечләр әзерләү белән тыгыз бәйләнә.
Пучы авылы егетенең республика күләмендә танылган галим дәрәҗәсенә күтәрелүе — туган ягыбыз өчен горурлык. Аның тормыш юлы яшь буынга белем алырга, үз һөнәреңне яратырга һәм сайлаган юлыңа тугры калырга кирәклеген искәртә.
Татар әдәбияты белеме үсешенә керткән өлеш
Фәрит Хатыйповның фәнни эшчәнлегендә әдәбиятта кеше күңеленең сәнгатьчә чагылышын, психологизмның үзенчәлекләрен һәм әдәби жанрларның табигатен өйрәнү зур урын алып тора.
1973 елда аның «Эпик жанрлар» монографиясе басылып чыга. 1981 елда рус телендә «Духовный мир героя: психологизм в современной татарской прозе» исемле хезмәте дөнья күрә. Әлеге тикшеренүләрдә галим әдәби әсәрдә геройның эчке дөньясын ачу алымнарын, психологизмның сәнгатьчә мөмкинлекләрен өйрәнә. 1985 елда ул Алма-Ата шәһәрендә докторлык диссертациясе яклый.
Якташыбызның фәнни хезмәтләре әдәбиятны тирәнтен аңларга, әсәрләрне теоретик яктан бәяләргә һәм татар прозасының сәнгатьчә үзенчәлекләрен ачарга ярдәм итә.
2000 елда Фәрит Хатыйповның «Әдәбият теориясе» китабы басылып чыга, 2002 елда аның тулыландырылган икенче басмасы дөнья күрә. Күпьеллык педагогик тәҗрибәгә һәм фәнни эзләнүләргә нигезләнгән бу хезмәт татар әдәбияты белеме өчен әһәмиятле китапларның берсе буларак таныла һәм Кол Гали исемендәге Халыкара премиягә лаек була.
2003 елда «Мөлкәтебезне барлаганда» исемле китабы дөнья күрә. Анда язучыларның иҗат портретлары, әдәби тәнкыйть һәм теоретик мәкаләләр тупланган.
Галимнең хезмәтләре әдәбиятны фәнни өйрәнү белән генә чикләнми. Ул мәктәпләр өчен әдәбият программалары, дәреслек-хрестоматияләр әзерләүдә катнаша, матбугатта татар әдәбиятының актуаль мәсьәләләрен күтәрә. Шулай итеп, аның эшчәнлеге фән, мәгариф һәм милли мәдәният арасындагы бәйләнешне ныгытуга хезмәт итә.
Якташыбызның мирасы — туган як горурлыгы
Фәрит Хатыйповның фәнни һәм педагогик хезмәте югары бәяләнә. Ул 1999 елда Россия Гуманитар фәннәр академиясе академигы итеп сайлана, 2000 елда Татарстан Республикасының атказанган фән эшлеклесе исеменә лаек була. 1982 елдан Язучылар берлеге әгъзасы буларак, татар әдәби җәмәгатьчелеге белән дә тыгыз элемтәдә тора.
Фәрит Миргалим улы Хатыйпов 2020 елның 19 июлендә Казанда вафат була. Әмма аның китаплары, фәнни хезмәтләре һәм әдәби фикерләре бүген дә татар филологиясе мирасының бер өлеше булып кала.
Актаныш районы өчен якташыбызның тормыш юлы аерым әһәмияткә ия. Чөнки аның биографиясе зур фәнни казанышларның башында туган авыл, мәктәп, хезмәт тәрбиясе һәм белемгә омтылыш торуын күрсәтә. Пучы авылында туып-үскән егетнең татар әдәбияты белеме өлкәсендә танылган галим булып өлгерүе — туган төбәгебезнең рухи байлыгын чагылдырган үрнәкләрнең берсе.
Фәрит Хатыйповның мирасы безгә бер хакыйкатьне искәртә: кеше туган җиреннән еракта хезмәт куйса да, аның тамырлары туган авылына барып тоташа. Якташыбызның фәнгә багышланган гомере, хезмәтләре һәм казанышлары Пучы авылының һәм бөтен Актаныш районының горурлыгы.
Нет комментариев